Saturday, March 5, 2011

Tjumeno: du vizaĝoj de la milito

Ekde la unuaj tagoj de la Granda Patruja milito Tjumena regiono estis en la profunda ariergardo. La malnova Tjumeno ne spertis aeratakojn, ne okazis bataloj sur stratoj de la urbo Iŝimo. Faŝistoj ne ŝturmis fortikaĵojn de la Tobolska Kremlo kaj tankoj kun hokokrucoj ne malsanktigis Jamalan duoninsulon.

Tamen tjumenanoj partoprenis alian batalon kaj multe pagis kontraŭ la longeatendita Venko. Hodiaŭ oni rememoru batalojn tiutempajn kaj ties heroojn, kiuj meritas eternan memoron de posteŭloj.


Oni survestis peltojn soldatajn
Je la unuaj tagoj de la milito, kiu komenciĝis por nia lando la 22-an de junio 1941, la Ruĝa armeo estis preskaŭ plene frakasita. Centoj mil da batalantoj pereis aŭ estis militkaptitaj. Faŝistaj hordoj senhalte impetegis orienten, dismetante lastajn rezistejojn. Dum la unuaj kvin tagoj ili trairis preskaŭ duonon da vojo al Leningrado. Reala minaco superpendis Moskvon kaj Kaŭkazon. La lando urĝe bezonis soldatojn.
Inter unuaj la alvokon de la patrujo respondis siberianoj. Jam fine de septembro 1941 estis formita la 368-a pafista divizio. Soldatojn oni kolektis tra tuta Okcidenta Siberio, sed stabejo troviĝis en Tjumeno, en la strato Volodarskij, 20. Komence de novembro la divizio envagoniĝis kaj ekveturis okcidenten.
Unuan batalon tjumenanoj eniris inter Ladoga kaj Onega lagoj, kie alfrontis ilin la finna armeo. Niaj samlokanoj elpelis tiujn aliancanojn de la vermaĥto el de tuta Soveta Transpolusejo kaj finis sian batalvojon en la urbo Kirkenes (Norda Norvegio). Memore al heroaĵoj de la tjumenaj batalantoj apud la 14-a lernejo en la strato Gribojedov estis starigita la monumento.
En aprilo 1942 en la tjumena ĉionvendejo (hodiaŭ tiuloke troviĝas la vendocentro “Moskvo”) ekfunkciis la stabo de la 7-a eksterma brigado. Post nur du monatoj tjumenaj “ĉasistoj je tankoj”, armigitaj per uralaj kanonoj kaj tjumenaj minĵetiloj, ekveturis al fronto. Antaŭe estos la batalo ĉe Kursko, liberigo de Kievo kaj fine ekstermo de restaĵoj de faŝistaj bandoj en Ĉeĥoslovakio.
Nemalmulte da malamikaj tankoj forbruligis batalantoj de la 6-a eksterma brigado, la stabo de kiu troviĝis en la duetaĝa domo de la 2-a lernejo en la strato Vodoprovodnaja. Pri la germana kapitulacio ili ekscios en Drezdeno, festante tiun eventon per salutado el tuta pafista kaj artileria armilaro.
Sed ne ĉiuj spertos la ĝojon de la Venko. Amara sorto trafis batalantojn de du divizioj, veturintaj al fronto el la urbeto Iŝimo. Ĝis marto 1942 tie estis formita la 783-a regimento de la 229-a pafista divizio de la dua formado. Iŝimanoj devintus anstataŭi batalantojn de la unua formado de tiu divizio – ĝi havis la saman numeron kaj estis preskaŭ tute neniigita apud Smolensko. La nova divizio enhavis medicina-sanitaran batalionon. Ĝi konsistis el volontulinoj, kiuj estis rapide kaj mallonge instruitaj antaŭ forsendo al fronto.
La 1-an de majo milittrajno ekveturis de la fervojstacio Iŝimo. Ĝiaj pasaĝeroj komprenadis, ke atendas ilin kruelaj bataloj, ke perdoj ne eviteblos kaj iuj el ili pagos plej altan prezon por libereco de sia patrujo. Sed eĉ plej panikemaj apenaŭ imagis, ke vivoj de plejparto da rekrutoj finiĝos post nur tri monatoj… La 25-an de julio 1942 en la riverkurbiĝo de Dono kvin batalionoj de la 229-a divizio okaziĝos de je la pinto de la atako de tri vermaĥt-divizioj, kiuj impetegis al Stalingrado. El 10 miloj da batalantoj nur 750 sukcesis transpasi la dekstran bordon de Dono. En “kaldrono” pereos preskaŭ la tuta medicina-sanitara bataliono. Inter ties batalantoj estis Valerija Gnarovskaja, en 19 jaroj ricevinta la Stelon de la Heroo de Sovetunio (postmorte). Hodiaŭ la nomon de sentima flegistino portas unu el stratoj en la Suda mikrodistrikto de Tjumeno.
Tragika okazis la sorto de la 384-a divizio, ankaŭ formita en Iŝimo. Februare 1942 komandestraro direktigis siberianojn al la urbo Staraja Russa, arbaroj kaj marĉoj de kiu iĝos por ili grandega amastombejo. Ties destinon disdividis ankaŭ la 1276-a pafista regimento, kiu eniris tiun divizion kaj estis formita precipe el loĝantoj de la urbo Jalutorovsko kaj ĝiaj ĉirkaŭaĵoj. En la divizio oni nomis ĝin “Jalutorovska”. Dum kruelegaj bataloj falis preskaŭ ĉiuj siberiaj rekrutoj. Pro grandegaj perdoj en decembro restaĵoj de la divizio estos malformitaj.
Multaj tjumenanoj bataladis ankaŭ en aliaj divizioj, brigadoj kaj regimentoj. Multaj el ili servis en la Ruĝa armeo jam ekde la “granda rekrutigo” de 1939, kiam soldatajn paltojn surhavis la generacio de 1919-1921. Malaperinta generacio…

La fronto tjumena, industria
Ekstraordinara firmeco de sovetaj soldatoj, kiuj ne ĉesigis rezistadon eĉ post plena ĉirkaŭigo, malagrable konsternigis la germanojn eĉ je unuaj tagoj de la milito. En taglibroj kaj leteroj de la mirigitaj alvenintoj ĉiam pli ofte aperadis vortoj pri “frenezaj rusoj”, kiuj batalas “kontraŭ reguloj” kun “neklarigebla azia fervoro”. Tamen baldaŭ la faŝistojn atendis plia elreviĝo, grandecon de kiu ili pritaksos poste.


Konkerinte je la unuaj tagoj de la milito ĉefajn ekonomiajn regionojn de la lando, ili estis certaj pri neevitebla ruiniĝo de la soveta ekonomio. En ariergardo de la vermaĥto restis konkerita Eŭropo kun ties povega industrio. Malantaŭ dorso de la Ruĝa armeo kuŝis multe malpli evoluintaj Uralo kaj Siberio.
Sed tiam okazis la miraklo, kiun neniam spertis la tutmonda historio. Dum kelkaj monatoj sur vastoj de Siberio estis disvolvitaj centoj da uzinoj kaj ekviciĝis direkte al fronto senfinaj vagonaroj kun minoj, mitraletoj, minĵetiloj, tankoj, torpedŝipoj, kaj multaj aliaj aĵoj. La marŝalo Georgij Ĵukov ne troigis, kiam li nomis tion “plej granda batalo en la tutmonda historio”. Tie estis ankaŭ nia, tjumena fronto…
Fundamenton de la nova siberia industrio konsistigis evakuitaj entreprenoj. Multaj el ili restis ĉi tie post la milito kaj iliaj nomoj nun estas bone konataj al tjumenanoj. La ŝipkonstrua uzino produktis torpedŝipojn kaj raketkapojn por “Katjuŝa” (la germanoj nomis ĝin “Stalin-orgeno”). La onta uzino “Strojmaŝ” (“Konstrumaŝinoj”) faris minojn kaj minĵetilojn. En hangaroj sur la Bazara placo oni konstruadis el la tjumena krucligno glisaviadilojn, en la tereno de birfabriko oni muntadis motorciklojn por fronto. Kiom da vivoj savis la kuraciloj de la Tjumena kemia-farmacia uzino! Cetere sorto de tiu ĉi entrepreno meritas apartan rakonton.


En novembro de 1941, kiam super la ĉefurbo ekpendis la reala minaco de okupacio, la Moskva kemia-farmacia uzino estis evakuita al Tjumeno. Unue oni planis meti ĝin en konstruaĵojn de la bierfabriko, sed tiun teritorion jam okupis la motorcikla uzino, alveturinta el Taganrogo. Oni estis devigitaj urĝe translokiĝi al tereno de la mebelfabriko kun la bono nomo “Pobeda” (“La venko”) en la transrivera parto de la urbo.
Tempo por translokiĝo estis ne tre bona, sed la milito trudis siajn regulojn kaj fronthospitaloj ne povis atendi plu. La vintro de 1941-1942 estis plej severa en la 20-a jarcento kaj tjumenanoj plene eksentis ĝian humoron. En la donita por la uzino tereno mankis akvodukto, kanalizacio kaj elektrolinioj. Ĉe 30-grada frostego oni estis devigitaj okazigi fajrojn kaj permane ĉizi frostiĝintan teron – tiel aperis fosaĵoj por fundamentoj de unuaj konstruaĵoj. En unu el ili laboristoj trovis malnovan kavon kun tanaĵoj, kiu restis post unu el multegaj leduzinoj, de antaŭlonge funkciantaj en la transrivera parto de la urbo. Post jaroj tiuj restaĵoj enpremiĝis je densan amason, dika je metro kaj duono.
Tekniko preskaŭ tute mankis kaj eĉ vaporkaldronegon peza je 15 tunoj oni trenis de la ŝipkonstruejo sur speciala sledo, kiun jungis homoj kaj ĉevaloj. Vojo estis malproksima – preskaŭ 2 km kaj dum tuta itinero spertuloj plidikigis glacion: oni timis, ke la ŝarĝo estos tro peza. Cetere la kaldronego mem estis sufiĉe grandaĝa, kion pruvis 24 flikaĵoj sur ĝia surfaco – sed kiu pensis tiam pri tiaj bagatelaĵoj? Aparataro de la uzino estis ege modesta. Kuracilojn oni fabrikadis en gisaj emajlitaj kristalujoj, enmasonitaj en brikajn fornojn hejtitajn per brullignoj. Jam komence de 1942 unuaj flakonoj de tjumenaj kuraciloj estis senditaj al fronto.
Foje laboristoj de la uzino plenumis sufiĉe nekutiman taskon. Fine de 1943 turnis sin al ili estraro de la urba elektrostacio. Kerno de la problemo estis, ke en tuboj de ĉiuj kvin kaldronegoj aperis grandaj krustoj kaj oni malsukcesis forigi ilin per mekanikaj rimedoj. Tiam kemiistoj de la uzino metis kaldronegojn sub specialan “acidan vaporigon”. Dum tri tagoj krustoj estis plene forigitaj kaj la elektrostacio denove ekfunkciis je normala reĝimo.

Ŝtalaj homoj de la Tjumena fervojo
Apartan taskon alfrontis tjumenaj fervojistoj. Dum ĉiuj kvar militaj jaroj, senĉese bruis reloj, fajfis hupoj de vaporlokomotivoj. Okcidenten rapidis vagonaroj kun rekrutoj, armiloj, manĝaĵoj kaj vestoj. Renkonte al ili elanis trajnoj kun vunditoj, rifuĝintoj, aparataroj de evakuitaj entreprenoj. Kaj ĉiu ŝarĝo estis grava, ĉiu okazo – aparta kaj rompo de transveturiga horaro estis konsiderata sabotaĝo. Multaj staciestroj tiam havis sub labortabloj sakojn kun biskotoj kaj varmaj vestoj – por ĉia okazo. En aprilo 1943 sovetaj fervojoj transiris al militstato. De tiam ĉiuj fervoijistoj estis oficiale mobilizitaj kaj ne plu povis laŭvole ŝanĝi laborlokon.

Foje en 1941 al la fervojstacio Tjumeno alveturis la nekutima vaporlokomotivo – FD N 21-3031. De centoj da similaj trajnoj distingis ĝin trapasinta batalvojo, kiun konfirmis splitotruoj sur ŝelo de kaldronego. Oni riparis la vaporlokomotivon-“frontulon” kaj denove starigis ĝin sur relojn. Nur en 1986 ĝi finis sian longan laborkarieron kaj okupis la honoran lokon sur la piedestalo apud la kulturcentro “La fervojisto” en la strato Pervomajskaja.
Sed la tjumenaj fervojistoj ne nur stiradis kaj riparadis trajnojn. En vagona remizo oni ankaŭ produktadis minojn kaj eĉ muntadis famajn Ŝpagin-mitraletojn. Tiu vaste konata armilo de la Ruĝa armeo distingiĝis ne nur je altaj batalkvalitoj, sed ankaŭ je ega simpleco de fabrikado. El 87 detaloj nur fusto bezonis mekanikan prilaboron, por ĉiuj aliaj sufiĉis malvarma stampado. Danke al tio la mitraleton oni povis produkti preskaŭ ie ajn.


Apartan rakonton meritas la trajno-banejo, konstruita en la fervojstacio Tjumeno en januaro 1942. Batalagadoj en la Okcidenta fronto havis altan intenson. La frontlinio moviĝis tre rapide kaj soldatoj ofte ne havis tempon por aranĝi tradician banejon. Diference de ĝi trajno-banejo estis facilmovebla, do multe pli taŭgis por milita tempo.
Tjumenanoj laŭ propra iniciativo kolektis monon kaj konstruis trajnon, konsistintan el 10 speciale aranĝitaj vagonoj. Tiu unua estis senvestiĝejo, kie batalantoj seniĝadis je vestoj kaj tra varmizolita vagonplatformo trairadis al la vagono-ŝvitejo kaj la vagono-duŝejo, kiu povis samtempe akcepti ĝis 52 homoj. Poste sekvis la vagono-vestiĝejo, kie batalantoj ricevadis desinfektitajn supervestojn kaj purajn tolaĵojn, povis forrazi multtagan haregon kaj aŭskulti radion.


Al fronto la trajnon ekkondukis la volontula skipo subestre de 56-jara Ivan Sadakov, plej aĝa kaj sperta maŝinisto de la urbo. La sorto de la siberia trajno estis sufiĉe feliĉa kaj, veturante post trupoj de la Ruĝa armeo, ĝi trairis tre malproksime orienten. En ĝi forlavadis tranĉean koton batalantoj de multaj frontoj kaj divizioj. Ne abomenis la tjumenan radhavantan banejon eĉ oficiroj de la stabo de la marŝalo Georgij Ĵukov.
Foje ĉe Stalingrado la trajno akceptis nekutimajn vizitantojn – militkaptitajn germanojn el la frakasita armeo de Paulus. Cetere, pasigintaj kelkmonatojn en blokado, ili grave pedikhaviĝis kaj alportis infekton, pro kio mortis unu el vagonmajstroj. Baldaŭ tjumenanoj denove renkontiĝos kun tiuj batalantaĉoj, grave taŭzitaj kaj perdintaj iaman brilon… sed pri tio oni diru iom poste.
Ne postrestis tjumenajn fervojistojn ties kolegoj el Iŝimo. En 1942 en tiu malgranda urbeto estis konstruita la kirastrajno “Patrioto”, sorto de kiu estas ne mapli rimarkinda. Unuaj rusiaj kirastrajnoj estis produktitaj dum la Unua mondmilito en la Putilov-uzino, multaj el ili bataladis en frontoj de la Enlanda milito. Dum la Granda Patruja milito en la Ruĝa armeo agadis pli ol 500 kirastrajnoj, kiuj laŭvican fojon pruvis siajn efikecon kaj batalkapablon.


Fakte tio estis vera fortreso sur radoj – moviĝebla kaj malmulte damaĝebla. La koron de kirastrajno konsistigis kirasita vaporlokomotivo, en kiu troviĝis komandoĉambro. Ĝi estis malofte uzata kiel tirveturilo, ĉefe dum batalado aŭ lernopafado. Dum manevroj kaj longaj veturadoj ĉefan laboron plenumis ordinara vaporlokomotivo. Ĝi ne estis kiraskovrita, do fervojiistoj nomis ĝin “nigra”. Poste sekvis kirasplatformoj kun povaj haŭbizoj, platformoj de kontraŭaviadila defendo kaj kelkaj kontrolplatformoj kun reloj, ŝpaloj kaj aliaj ripariloj.


Batalbapton la iŝima kirastrajno ricevis en 1943, kiam ĝi subtenis per pafado sovetajn trupojn, batalantajn ĉe Kursko. Dum ses tagoj la brigado de “Patrioto” rebatadis senĉesajn aeratakojn, neniiginte kelkajn malamikajn aviadilojn. Batalado okazadis preskaŭ seninterrompe, oni ne povus eĉ pensi pri ripozo kaj damaĝitan vojon oni estis devigitaj ripari sub pripafado de malamika aviado.
Poste estis transriveriĝo de Dnepro, ŝturmo de Kievo, Izjaslavlo, Ŝepetovko, dekoj da fervojstacioj kaj stacietoj de liberigita Ukrainio. La fronta biografio de la iŝima “Patrioto” finiĝis en junio 1944, kiam ekservis novaj kirastrajnoj kun pli povaj artileriaj sistemoj.

Milito finiĝis
Milito estas multeflanka okazaĵo, ĉiu partoprenanto de ĝi havis siajn venkojn kaj malvenkojn, kaj ties finon ĉiu ankaŭ alfrontis diverse. Jam komence de la milito plejparto da tjumenaj laborkapablaj viroj estis senditaj al fronto. En ariergardo restis ĉefe maljunuloj, virinoj kaj infanoj. Samtempe en la regiono estis disvolvitaj dekoj da novaj entreprenoj, kiuj urĝe bezonis laboristojn. Labortempo plilongiĝis ĝis 12 horoj, en apartaj kazoj – eĉ ĝis 20. Aperis brigadoj da lernejanoj, kiuj laboris po 4 horoj tage, sed daŭre sentiĝis deficito de laborfortoj. Helpo alvenis senatende…
En 1942-1943 en la regiono aperas unuaj militkaptitejoj. Poste ili estos konstante kompletigataj. La Ruĝa armeo ĉiam pli ofte transiradis al ofensivo, post kio miloj da senarmigitaj reprezentantoj de la “supera raso” humile direktiĝis al fora Siberio. Por multaj el ili temis pri vojaĝo unudirekta…
En Tjumeno eksajn batalantaĉojn distribuadis tra tendarsekcioj, situantaj en la urbo kaj ekster ĝi. Ekzemple la sekcio N 3 troviĝis en lignodeponejo “Vinzili”, N 4 – en torfoentrepreno “Borovoje”, N 5 – en la vilaĝo Lebedjovka, N 8 – en la Jalutorovska lignouzino. Kelkaj grupoj da militkaptitoj laboris en agrikulturejoj de la tendaro en la vilaĝoj Ĉerviŝevo, Goroŝinka kaj Posoĥovo. Plejparton da “gastoj” konsistigis la germanoj, kvankam oni povis renkonti ankaŭ la hungarojn, italojn, kroatojn, slovakojn kaj aliajn. Cetere la italoj kaj hungaroj estis en Tjumeno nelonge, jam aŭtune 1943 ili estis transportitaj al Uzbekio.

Vivkondiĉojn de militkaptitoj apenaŭ oni povas konsideri aparte malbonaj. Labortempo daŭris nur 10 horojn – ekde la 8-a ĝis la 18-a. Trifoje en monato ili ricevadis ripoztagon. Multe pli kruela estis malsato, kiu forportis vivojn da multaj el ili. Severaj estis ankaŭ siberiaj frostegoj, kiujn militkaptitoj ofte renkontis en somera uniformo. Sed ili simple disdividis malfacilaĵojn, kiujn tiutempe spertis ĉiuj tjumenanoj. Strange estus atendi pli varman akcepton en la lando, ruinigita de ili.
Dum longa tempo ne ekzistis aparta loko por entombigi militkaptitojn, mortintajn en la tendaro. Kutime tio okazis en ties tereno aŭ proksime de ĝi. Parto da ili estis enterigitaj en la apudurba plantejo, aŭ ĉe la randoj de la Tekutjeva kaj Parfjonova tombejoj. Hodiaŭ ĉe la lasta staras la memorkruco kun la surskribo en la rusa kaj germana: “Ripozu en paco”.
En 1945 la tendara reĝimo estis iom mildigita. Militkaptitoj komencis pli ofte vizitadi la urbon, oni eĉ estis devigitaj enkonduki specialajn diferencigajn flavajn galonojn. Ili konatiĝis kun la urbo, aĉetadis kaj fojfoje eĉ amoradis kun lokaj junulinoj. Sed plej ofte humuliĝintaj batalantaĉoj simple elpetadis manĝaĵojn aŭ interŝanĝadis ilin kontraŭ soldataj bagatelaĵoj. Nemalmulte da poŝtranĉiloj kaj buŝharmonikoj transiris al manoj de tjumenaj knaboj en tiuj tagoj.
Ĝis aŭtuno la tendaron forlasis la rumanoj, revenigitaj hejmen por konstrui socialismon. Baldaŭ okcidenten ekviciĝis pliaj vagonaroj. En 1947 estis likvidita la tendarsekcio en la vilaĝo Borovoje, en 1948 malfermiĝis la tendarsekcio en la lignoprilaborejo “Ruĝa oktobro”. En aŭtuno de la sama jaro Tjumenon forlasis ĉiuj tendaranoj. Malaperis lasta signo de antaŭnelonga tragedio. De tiam ĉiu povis diri: milito finiĝis.

No comments:

Post a Comment